“Letërsia mund të jetë një formë rezistence”: Lea Ypi bisedon me Elif Shafak rreth shkrimit në epokën e demagogëve

The Guardian

Autorja shqiptare e “Të lirë” dhe romancierja turke diskutojnë rritjen e populizmit, censurës, dhe se si konfliktet e sotme vijnë të gjitha nga trauma të pazgjidhuar të së kaluarës

Kujtimet e Lea Ypi-t, fituese çmimesh, libri i saj “Të lirë”, detajon përvojën e rritjes në Shqipëri si para ashtu edhe pas sundimit komunist. Libri i saj i ri, “Poshtërimi”, rindërton jetën e gjyshes së saj, e cila mbërriti në Tiranë nga Selaniku si një grua e re dhe u përfshi ngushtë në jetën politike të vendit. Aktualisht ajo mban ulësen Ralph Miliband në politikë dhe filozofi në London School of Economics.

Shkrimtarja turke Elif Shafak është autore e më shumë se 20 librave, si jo-fiktivë ashtu edhe fiktivë, përfshirë romanin e përzgjedhur nga Booker “10 Minutes 38 Seconds in This Strange World” dhe, së fundmi, “There Are Rivers in the Sky”. Kur dyshja bisedoi në videokonferencë, Ypi udhëtoi në Indi dhe Shafak në shtëpi në Londër, biseda e tyre u përqendrua te kërcënimet e censurës dhe rritja e populizmit, sfidat e të qenit shkrimtarë me identitete të shumëfishta dhe rëndësia e përfaqësimit të ngjarjeve komplekse historike në punën e tyre.

Elif Shafak: Është epoka e ankthit. Ka kaq shumë ankth, në lindje dhe perëndim, të rinj dhe të vjetër, kaq shumë njerëz janë të shqetësuar tani, është mjaft e prekshme. Dhe mendoj se në shumë mënyra, është epoka e artë për demagogjinë, që demagogu populist të hyjë në skenë dhe të thotë: “Më lini mua. Do t’i bëj gjërat të thjeshta për ju.”

Lea Ypi: Ajo që më bën përshtypje është kontrasti midis kësaj jete vërtet të pasur që gjen në letërsi dhe në akademi, dhe banaliteteve të politikës. Në letërsi ka një eksperimentim me zhanret, me kulturat dhe me gjuhët, dhe kështu ke këtë ndjesi kompleksiteti. Ke pothuajse të kundërtën që ndodh në sferën politike, ku gjithçka ka të bëjë me thjeshtësinë. Bëhet fjalë për të qenë brenda mesazhit, jo për ta bërë shumë kompleks. Duhet të jetë i shkurtër. Duhet të jetë shumë i thjeshtë, në prag të banalitetit. Dhe gjithnjë e më shumë, është gjithashtu përjashtues. Pra, ekziston kjo tendencë në diskursin politik bashkëkohor për të thënë: Në rregull, le t’i dëbojmë emigrantët – një ndjenjë se mund të kesh një shoqëri të drejtë vetëm nëse ke shoqëri homogjene.

Elif Shafak: Është e rëndësishme të flasim edhe për censurën. Jo vetëm presionet që vijnë nga jashtë ose nga lart, por edhe nga brenda: autocensura. Si ta kapërcejmë këtë? Unë vij nga një vend ku fjalët janë të rënda. Çdo gjë për të cilën shkruani, nga seksualiteti te gjinia, kujtesa te historia, mund t’i ofendojë autoritetet. E përjetova këtë kur një nga romanet e mia, “Bastardi i Stambollit”, u vu në gjyq: ai tregon historinë e një familjeje armeno-amerikane dhe një familjeje turke përmes syve të grave, por merret me kujtesën, amnezinë dhe tabunë më të madhe që ekziston edhe sot e kësaj dite në Turqi, që është gjenocidi armen. Kur romani u botua, prokurori kërkoi tre vjet burg. Fjalët e personazheve fiktivë u sollën në gjykatë si prova. Dhe gjatë asaj kohe, kishte njerëz që digjnin flamuj të BE-së, pështynin në foton time, digjnin foton time, më quanin tradhtar.

Vite më vonë, dy nga librat e mi u hetuan për krimin e obscenitetit: 10 Minuta 38 Sekonda në këtë Botë të Çuditshme sepse ka një punonjëse seksi në të, dhe vështrimi sepse trajton tema si abuzimi me fëmijët, në një vend ku kemi nuse fëmijë, që, sipas mendimit tim, do të thotë abuzim me fëmijët. Arsyeja pse e përmend këtë është sepse këto janë realitetet e shoqërive nga vijmë. Duhet të krijojmë një hapësirë ​​për veten tonë në të cilën i harrojmë të gjitha këto. Sepse nëse fillojmë të mendojmë, a do të ofendohen njerëzit? A do të mërziten autoritetet? Atëherë nuk mund të prodhojmë asnjë rresht të vetëm.

Lea Ypi: Ajo që ka qenë e rëndësishme për mua në lidhje me rritjen në Shqipëri dhe më pas lundrimin në tranzicionin nga komunizmi në periudhën post-komuniste është se të jetosh në një shoqëri totalitare të bën shumë, shumë të ndjeshëm ndaj propagandës së të gjitha llojeve, gjatë gjithë kohës. Dhe kështu, në fakt, nuk pati kurrë këtë ndërprerje ku fillimisht jetova në një botë jo të lirë dhe më pas u bëra pjesë e botës së lirë, gjithmonë kishte të bënte me të qëndruarit vigjilent për të parë se ku ka censurë, manipulim ideologjik dhe propagandë – madje edhe duke ardhur nga vende që në fillim duken krejtësisht të padëmshme dhe të pafajshme.

Gjithmonë mendon për atë që mungon në mënyrë kritike në një shoqëri në të cilën jeton: ku është boshllëku në demokraci? Ka gjithë këtë lavdërim për lirinë, e megjithatë jetojmë me politikanë dhe njerëz që marrin vendime që kufizojnë kaq qartë lirinë e njerëzve të tjerë kudo.

Në Shqipëri kemi këtë shprehje: “Stambolli po digjet dhe plaka po krihet”. Shqetësohesh se në disa mënyra, ajo që po bën është krejtësisht e parëndësishme, por i thua vetes: puna ime është thjesht të jem kritik dhe të ushtroj presion dhe të kujtoj, të përpiqem t’i bëj njerëzit të mendojnë se si e kaluara formëson, si këto ide përsëriten dhe si këto konflikte politike në të tashmen kanë të gjitha një histori dhe të gjitha vijnë nga ndonjë traumë e pazgjidhur në të kaluarën.

Elif Shafak: Kemi kaq shumë të përbashkëta: subjektet, temat me të cilat merremi, gjeografitë nga të cilat vijmë, por edhe heshtjet në të cilat gërmojmë. Mendoj se për të dy ne, kujtesa është e rëndësishme, jo për të ngecur në të kaluarën, por sepse pa kujtuar nuk mund të riparojmë.

Lea Ypi: Fillon duke kuptuar se si çdo zë atje është gjithmonë rezultat i një marrëdhënieje pushteti apo diçkaje tjetër. Kjo ishte përvoja ime me shkrimin e “Poshtërimi”, që ishte për gjyshen time, dhe duke hyrë në arkiva. Doli se ishte shumë e vështirë të bëje kërkime për një grua që jetoi në vitet 1920 dhe 1930. Ajo jetoi në Selanik, i cili kur ajo po rritej ky qytet kulturalisht ishte ende shumë osman. Sapo ishte bërë pjesë e shtetit grek, dhe ata e formësuan plotësisht diskursin e asaj që donin t’u tregohej dhe si tregohej.

Nëse mbështetesh në burime zyrtare autoritare, të gjitha kanë axhendën e tyre, dhe nga mënyra se si e ndërtojnë arkivin, nga mënyra se si e shkruajnë historinë, madje edhe nga mënyra se si i formësojnë traditat letrare, ato gjithmonë kanë një axhendë që zakonisht është axhenda e njerëzve në pushtet. Pra, si e sfidon këtë? Mendoj se vetëm kur letërsia bëhet rezistencë, ajo mund ta sfidojë këtë, por duhet të synojë në mënyrë të qartë ta bëjë këtë.

Elif Shafak: Mendoj se të jesh shkrimtar është pak si të jesh arkeolog gjuhësor: duhet të gërmosh nëpër shtresa historish, por edhe shtresa harresash. Sigurisht, me perandorinë osmane, po flasim për një perandori shumëetnike, shumëgjuhëshe dhe shumëfetare që zgjati për më shumë se 600 vjet. Është tepër komplekse dhe historia ndryshon në varësi të atij që e tregon, por edhe ajo që ne jemi të vetëdijshëm është se kujt nuk i lejohet ta tregojë historinë. Kjo është ajo që duam të arrijmë.

Pra, mënyra se si mësohet historia osmane në shkolla, dhe unë shkova në shkolla turke: ka një boshllëk dhe ajo hapësirë ​​boshe pothuajse gjithmonë mbushet nga nostalgjia perandorake ultranacionaliste, ndonjëherë ultrafetare, që flet për atë perandori të madhe që ishim. Kudo që shkuam, sollëm drejtësi dhe qytetërim. Në momentin që fillon të pyesësh: Në rregull, po historitë e grave? Si ishte perandoria osmane për një prostitutë, për një konkubinë në harem, për një grua fshatare që nuk kishte qasje në pushtet apo autoritet? Pastaj ka një heshtje të madhe. Ose në momentin që fillon të pyesësh për pakicat, ndoshta një mullixhi hebre, një fshatar kurd, një fermer arab, një marinar grek. Si ishte perandoria osmane për ta? Apo një argjendar armen? Përsëri, heshtje e madhe.

Por nëse mund ta shtoj shpejt këtë, nuk më pëlqen kur shkrimtarët përpiqen të predikojnë, të mësojnë ose të japin leksione, dhe mendoj se kjo është diçka për të cilën duhet të jemi shumë të kujdesshëm.

Lea Ypi: Letërsia ka këtë funksion demokratik vetëm sepse nuk predikon. Nëse do të predikonte, do ta humbiste atë. Nëse do t’i thoshe lexuesit: “Kështu duhet ta shohësh botën, kjo është e drejtë dhe kjo është e gabuar”, atëherë bëhesh autoritar.

Dhe pastaj, në fakt, letërsia humbet këtë fuqi që ka për të vazhduar me lexuesin. Nuk mendoj se libri është i përfunduar kur shkrimtari e shkruan: ai vazhdon të shkruajë vetë në recensionin e tij, në mënyrën se si njerëzit e diskutojnë atë, në mënyrën se si temat e tij ushqehen me debatet shoqërore dhe kulturore në një kuptim më të gjerë.

Kur doli “Të lirë”, njerëzit vazhdonin të më dërgonin këtë foto të [presidentit turk] Erdogan me librin gjatë një samiti për të diskutuar traktatin e paqes Armeni-Azerbajxhan. Është paksa e pakëndshme në një nivel, sepse e sheh këtë libër dhe e di se si e ke shkruar, dhe e di çfarë doje të shkruash, dhe gjithçka kishte të bënte me lirinë, dhe pastaj papritmas sheh këta personazhe shumë autoritarë me të. Në çdo shoqëri, disa politikanë përvetësojnë art të të gjitha llojeve, por unë prirem të them thjesht: “Po, por kjo është gjithashtu pjesë e historisë së librit”.

Është një vend i paqartësisë, dhe unë gjithashtu kam një qëndrim të paqartë ndaj tij; nuk më pëlqen fakti që unë jam shkrimtari që shkruan për Shqipërinë, ose për komunizmin, ose si është të jetosh në totalitarizëm dhe pastaj në kapitalizëm. Ajo që e bën të veçantë për mua, dhe jam i sigurt se kjo është e njëjta gjë edhe për ju, është se është një vend i vogël nga i cili mund ta rindërtosh vërtet botën. Shqipëria është një vend që ishte nën perandorinë osmane, por qyteti im i lindjes, Durrsi, ishte një qytet romak. Ka një nga amfiteatrot më të mëdhenj në Ballkan. Më parë ishte një qytet helen. Pas kësaj, ishte një qendër për Bizantin. U pushtua nga Venediku. Pra, në këto 100 metra katrorë në qendër të qytetit, keni një mijëvjeçar histori të Europes.

Gjithmonë qesh kur dëgjoj diskutime rreth anëtarësimit në BE, sepse mendoj, kur nuk jemi prekur nga BE-ja? Kur na ka lënë ndonjëherë vetëm Europa?

Elif Shafak: Është një përvojë e rëndë të jesh romancier turk, dhe për një romancier femër, mendoj se është pak më e rëndë, sepse duhet të merresh me shtresa shtesë të mizogjinisë dhe patriarkatit. Nuk dua të pikturoj një pamje krejtësisht të zymtë, por dua të jem e sinqertë: të godasin në njërën faqe, dhe gjithmonë ke atë dhimbje, por njëkohësisht të puthin në faqen tjetër, sepse lexuesit lexojnë. Historitë kanë rëndësi, veçanërisht në vendet ku demokracia po zvogëlohet: nëse një vend po shkon prapa, ironikisht letërsia dhe artet bëhen gjithnjë e më të rëndësishme. Pra, ekziston kjo ekzistencë shumë e ndarë.

Lea Ypi: Nuk e di nëse është një shenjë depresive e kohës që kemi të gjitha këto debate vërtet interesante në botën e kulturës, të cilat nuk reflektohen vërtet në asgjë që ndodh në botën politike, ku në të vërtetë, nëse ka diçka, është e kundërta, ku ke thjeshtësi, reduktim dhe përjashtim. Si është e mundur që ende nuk po arrijmë të gjejmë një mënyrë për t’i lidhur të dyja?

Elif Shafak: Nuk mund ta harroj kurrë faktin që jam emigrant në Mbretërinë e Bashkuar. Por po aq, jam dikush që beson vërtet në përkatësi të shumëfishta. Sigurisht, të qenit turk është një pjesë e madhe e punës sime dhe e asaj që jam, por Britania gjithashtu më dha shumë. Gjuha angleze më dha shumë, dhe kam shkruar në këtë gjuhë për më shumë se 20 vjet tani. Si mund ta mohoj se më dha një ndjesi shtëpie? Por do të doja të mendoja për veten si qytetar i njerëzimit, si qytetar i botës, gjë që është nënvlerësuar kaq shumë në këtë kohë demagogjie populiste. Na është thënë se nëse je qytetar i botës, je qytetar i askund, dhe kjo është diçka që dua ta sfidoj. Mendoj se kjo është e gabuar. Po jetojmë në një epokë shumë komplekse. Kemi sfida të mëdha globale përpara, dhe gjithçka, nga kriza klimatike te mundësia e një pandemie tjetër e deri te thellimi dhe zgjerimi i pabarazive, tregon se sa thellësisht të ndërlidhur jemi.

Intervistuar për The Guardian nga Alex Clark