Gjithçka ndryshon që asgjë të mos ndryshojë

Shkruan: Adri Nurellari

Çdo mbrëmje, me telekomandën në dorë, ndërron kanalet dhe ke ndjesinë se televizori është prishur sepse sheh të njëjtat kronika, të njëjtat “reforma”, të njëjtat halle prej dekadash. Uji i pijshëm ende luks, ndërkohë që Ultësira Perëndimore përmbytet sërish, infrastruktura ende premtim, ndërkohë që rruga e sapoinauguruar shembet, reforma zgjedhore riashtare që “këtë herë” do ta rregullojë tamam sistemin, reformimi i reformës së mëparshme territoriale etj., etj., E vetmja gjë që ka ndryshuar realisht je ti sepse ke shtuar disa thinja, ndoshta ca kilogramë, ndërsa miqtë dhe të afërmit i ke gjithnjë e më shpesh në “WhatsApp”, sepse fizikisht janë larguar nga vendi që reformohet pa pushim, por nuk ndreqet kurrë.

Si Lepuri i Bardhë tek “Liza në Botën e Çudirave”, shteti vrapon i djersitur me orën në dorë dhe panikun në fytyrë: “jemi vonë!”, “duhet reformë!”, “duhet aksion!”. Hap taskforca si kioska, shpall emergjenca si njoftime aeroporti e riciklon kriza si sezone televizive. Lëviz nonstop, prodhon zhurmë, por nuk mbërrin gjëkundi. Dhe qytetari, si Liza, rend duke dihatur pas këtij lepuri neurotik, vetëm për të zbuluar se pas gjithë sprinti kombëtar, peizazhi mbetet i njëjtë. Kjo logjikë të kujton shprehjen e Jean-Baptiste Alphonse Karr: “Sa më shumë që ndryshon, aq më shumë mbetet e njëjta gjë”. (Plus ça change, plus c’est la même chose). Kjo fjali përkufizon këtë qeverisje që e shet lëvizjen si progres, por prodhon stanjacion. Ndryshohen emrat e reformave, paketimet, strukturat dhe sloganet, por problemet themelore mbeten të paprekura.

Një problem nuk zgjidhet, por shtyhet mënjanë duke hapur një krizë tjetër që zhvendos vëmendjen publike. Kështu, sapo nis të pyesësh pse dështoi lufta kundër informalitetit, shpallet lufta për energjinë. Sapo pyet pse furnizimi i pandërprerë me drita nuk u rregullua, vjen aksioni kundër ndërtimeve pa leje. Sapo harrohet ndërtimi pa leje, ristrukturohen institucionet, shpiket një megaministri e re dhe nis ofensiva kundër plastikës. Në qendër të kësaj koreografie që nuk të çon askund qëndron kryeministri Rama, i cili prej vitesh ka arritur një aftësi të rrallë politike; të krijojë ndjesinë e lëvizjes pa e zhvendosur vendin nga vendi. Ai nuk është thjesht një politikan i reformave; ai është arkitekti i një modeli qeverisjeje ku ndryshimi shndërrohet në gjendje të përhershme, ndërsa rezultati shtyhet pafundësisht për më vonë. Pas më shumë se një dekade reformash, ai ka ndërtuar një shtet provizor: ligje të përkohshme, institucione të paqëndrueshme, politika të personalizuara, çdo gjë është në tranzicion, përveç tranzicionit vetë (sepse ku i fundit është bërë permanent).

Gjatë qeverisjes së tij, reforma për hir të reformës është shndërruar në një lloj fetishizmi administrativ. Në këtë teatër institucional, qeverisja investon energji kolosale në riemërtimin e strukturave, ndryshimin e logove dhe hartimin e strategjive e aksioneve të freskëta që shërbejnë vetëm si karrem elektoral. Kjo krijon një iluzion optik të progresit; një lëvizje frenetike që, në fakt, nuk prodhon asnjë zhvendosje reale nga pika zero. Kur ambalazhi i ri shitet si arritje historike, por problemet bazike mbeten të paprekura, ne nuk kemi të bëjmë me zhvillim, por me prapambetje të kamufluar.

Kjo gjendje përshkruhet qartë nga Samuel Huntington, i cili paralajmëronte se problemi i shoqërive në tranzicion nuk është mungesa e reformës, por shpejtësia e ndryshimit që tejkalon kapacitetin institucional për ta përthithur atë. Kur ndryshimi është i vazhdueshëm dhe institucionet nuk arrijnë të konsolidohen, rezultati është paqëndrueshmëri, jo modernizim. Shqipëria është një shembull i pastër i këtij paradoksi: çdo reformë shpallet si zgjidhje përfundimtare, por trajtohet si e përkohshme që në lindje. Ky cikël që ngjan me një qen që vjen vërdallë për të kafshuar bishtin e vetë, prodhon një shtet që nuk mëson nga gabimet, sepse nuk ndalet kurrë për të bërë bilanc. Ristrukturohen institucione tashmë të ristrukturuara, shpiken ministri dhe agjenci që brenda një mandati tjetër rishpiken ose shkrihen, ndërsa detyra që duhet të jenë pjesë e përditshmërisë administrative shiten si “task-forca” apo “aksione kombëtare”.

E vetmja reformë që po mbijeton sot dhe kjo më shumë me “dializë ndërkombëtare” sesa me oksigjen të brendshëm, është ajo e drejtësisë. Por pikërisht ky përjashtim e vërteton rregullin e përgjithshëm të paqëndrueshmërisë institucionale. Ajo nuk ka mbijetuar sepse pushteti e ka përqafuar, por sepse nuk ka arritur dot ende ta mbysë plotësisht. Qeveria vazhdon t’i vendosë shkopinj nën rrota SPAK-ut, herë përmes sulmeve ndaj prokurorëve e gjyqtarëve, herë përmes mungesës së bashkëpunimit institucional, herë përmes standardeve të dyfishta sapo hetimet afrohen tek kupola e pushtetit. Drejtësia duartrokitet kur godet rivalët politikë dhe vihet në pikëpyetje kur prek njerëzit e oborrit qeveritar. Nuk ka dorëheqje për të hapur rrugën ndaj saj, nuk ka kulturë përgjegjësie, nuk ka denoncime nga institucionet; nuk ka shkarkime kur dalin dyshime serioze ose nuk ka bashkëpunim aktiv me organet e drejtësisë. Ka vetëm retorikë meritash dhe akuza selektive. Kështu, reforma e drejtësisë nuk konsolidohet, por thjesht reziston. Dhe një drejtësi që vetëm reziston, pa u normalizuar si funksion i përditshëm i shtetit, nuk është dëshmi e forcës së institucioneve, por e faktit se edhe ndryshimi më serioz në këtë vend mbijeton vetëm si anomali e jo si standard.

Por dëmet janë gjithashtu ekonomike. Sipas Douglass North, institucionet janë “rregullat e lojës” që krijojnë parashikueshmëri për investime afatgjata; kur këto rregulla ndryshohen shpesh ose zbatohen në mënyrë selektive, kapitali zhvendoset nga produktiviteti drejt përshtatjes afatshkurtër. Kjo është dinamika që po shfaqet sot në Shqipëri: sistemi fiskal rishikohet vazhdimisht, përjashtimet selektive shtohen dhe rregullat luhaten sipas humorit politik, duke i shtyrë aktorët ekonomikë të shmangin sektorët që kërkojnë horizonte të gjata (industri, prodhim, inovacion) dhe orientohen drejt aktiviteteve me kthim të shpejtë veçanërisht ndërtimit. Betoni kthehet në strehë kapitali jo sepse është sektori më produktiv, por sepse është ai sektor ku rregullat janë më fleksibël dhe negociueshmëria më e lart. Kjo arkitekturë provizore institucionale nuk prodhon zhvillim, por thjesht zëvendëson rritjen ekonomike me shmangie sistematike të pasigurisë institucionale dhe e bën betonin të duket investim më të sigurt se inovacionin.

Studiuesi Francis Fukuyama do të thoshte se problemi ynë nuk është mungesa e reformave, por fakti që nuk kemi shtet që ditë funksionojë pa bërtitur. Sipas tij, shtetet nuk dështojnë sepse u mungojnë ligjet apo reformat, por sepse u mungon kapaciteti institucional për t’i zbatuar ato në mënyrë profesionale, të qëndrueshme dhe të paanshme. Pikërisht këtu qëndron tragjedia jonë; ligje kemi plot, strategji sa të duash, “aksione” çdo javë; por nuk kemi institucione që funksionojnë vetë, pa urdhër politik. Çdo gjë ndizet nga lart dhe fiket po nga lart. Prandaj qeverisja jeton me emergjencë permanente; sot task-forcë, nesër reformë, pasnesër ristrukturim. Sepse nuk ekziston rutina profesionale që e bën shtetin të ecë edhe pa kamerat. Kjo prodhon një paradoks grotesk ku kemi një shtet hiperaktiv në komunikim, por kronikisht i dobët në zbatim e konsolidim. Qeverisja mbijeton me aksione dhe taskforca, sepse nuk ka ndërtuar mekanizma normalë që prodhojnë rend dhe vazhdimësi.

Kjo lëvizje frenetike është ajo që sociologët e quajnë ‘izomorfizëm mimik’ dhe nënkupton adoptimin e formave moderne të qeverisjes vetëm për t’u dukur si shtet perëndimor në sytë e Brukselit, ndërkohë që ‘muskujt’ e brendshëm të institucioneve tona mbeten të atrofizuar. Ne kemi kopjuar ambalazhin e shtetit, por kemi harruar produktin. Ky spektakël mbase krijon iluzion veprimi, por fsheh një të vërtetë të pakëndshme; institucionet nuk funksionojnë normalisht dhe prandaj çdo gjë e zakonshme paraqitet si heroike. Po ashtu, duhet thënë se reforma nuk është më instrument politikash publike, por gjuhë pushteti. Ajo shërben për të mbuluar dështimin, për të shtyrë përgjegjësinë dhe për të mbajtur publikun të zënë. Me pak fjalë, ky riciklim i krizave nuk është rastësi, por metodë qeverisjeje kriza e radhës shërben si alibi për të mos dhënë llogari për krizën e mëparshme dhe kështu, shteti mbetet gjithmonë në gjendje emergjence dhe kurrë në normalitet.

Ndoshta një ditë Shqipëria do të bëjë reformën më radikale nga të gjitha, reformën e normalitetit. Pa aksione. Pa task-forca. Pa slogane. Thjesht një shtet që bën punën e vet çdo ditë dhe nuk ka nevojë ta shesë si betejë heroike. Ndoshta atëherë qytetarët do ta takojnë, si Liza e Kerolit, macen ngërdheshëse që iu thotë me cinizëm: “Ne jemi të gjithë të çmendur këtu” që gëlltisim këtë absurditet. Aty do ta kuptojnë më në fund se problemi nuk është shpejtësia lëvizjes, por mungesa e orientimit drejt një destinacioni. Deri atëherë, qytetari do të vazhdojë të ndërrojë kanalet me telekomandë, të dëgjojë të njëjtat premtime dhe ta përpijë realitetin me një apati gjithnjë e më të thellë. Sepse në Shqipëri gjithçka ndryshon vetëm që asgjë të mos ndryshojë.