Koleksioni privat ORNI i Fatlum Halitit dhe rëndësia e trashëgimisë kulturore e artit pamor të Kosovës

Shkruan Ilir Muharremi, kritik i artit

Shija për art është një kulturë që buron nga thellësia e shpirti dhe tradita sepse vepra artistike të bënë të ndjehesh rehat, të ndjehesh përtej limiteve objektive, fluturim në një hapësirë ku lulëzon gjithçka si në kopshtin e Edenit. Gjatë soditurit veprën, shpirti ushqehet me ekstazën e një dehje Dionisiane, përtej çdo galaksie, aty ku forca e mendjes nuk artikulon gramatikën dhe shprehjen, por vetëm rishfaq heshtjen. Kjo heshtje si pjalmë aktivizon magmën shpirtërore dhe vetëm shpirti kupton shprehjen e thellë ngjyrore nga peneli i artistit i cili gjatë aktit të krijimit komunikon me yjet. Ta krijojsh një thesarë, të hulumtosh dromca shpirtërore nga artistë, të studijosh, gjendjet e tyre dhe të kënaqesh nga kjo botë ngjyrore, është kontribut historik edhe për gjenerata që vijnë. Fatlum Haliti, arkitekt i njohur kosovar, prej mbi dy dekadash njihet edhe si koleksionist i devotshëm i artit pamor. Rrugëtimi i tij koleksionues nisi para 22 vitesh, me blerjen e pikturës së parë të cilën e konsideron momentin vendimtar të lidhjes së tij të përhershme me artin. Me kalimin e kohës ai ndërtoi në mënyrë të qëllimshme koleksionin privat “Orni”, i fokusuar veçanërisht në artin modern shqiptar dhe kosovar, sidomos në veprat e artistëve pionierë të pasluftës. Përmes këtij koleksioni, Haliti synon ruajtjen, dokumentimin dhe prezantimin e trashëgimisë artistike vizuale të Kosovës, duke shërbyer si një urë midis gjeneratave. Kjo qasje studimore tregon një përkushtim profesional dhe akademik, çdo vepër zgjidhet për vlerat e veta historike, estetikë dhe kulturore, në mënyrë që koleksioni të pasqyrojë zhvillimin e artit pamor kosovar në dekadat e para të shtypjes dhe vetëdijes kulturore.

Një gjurmë e rëndësishme e veprimtarisë së Halitit erdhi me ekspozitën “Retrosintezë” (njohur ndryshe edhe si “Retrosynthesis”), me kurator Zeni Ballazhi e cila u hap në dhjetor 2025 në Galerinë e re të Arteve të Prishtinës (në ambientet e rindërtuara të Pallatit të Rinisë). Kjo ekspozitë inaugurale rikthen në vëmendje rrënjët historike të skenës pamore të Kosovës. Ekspozita ndërton një urë midis kujtesës dhe analizës, duke rikthyer vëmendjen te rrënjët dhe zhvillimet më domethënëse të artit pamor gjatë viteve 1950–1990. Në këtë kuadër, koleksioni “Orni”, i krijuar nga Fatlum Haliti dhe bashkëshortja e tij Mirlinda Sefa-Haliti, u soll në publik si bërthamë e ekspozitës dhe si tributim për artistët kryesorë të asaj kohe. Përzgjedhja e veprave synoi të ilustronte një panoramë të gjerë të formave dhe rrjedhave artistike të asaj periudhe: sipas raportimit të ekspozitës, ekspozita përfshinte punime të mjeshtrave si Ibrahim Kodra , Muslim Mulliqi, Rexhep Ferri, Adem Kastrati, Daut Berisha, Engjëll Berisha, Hamdi Bardhi, Kadrush Rama, Tahir Emra dhe Svetozar Kamenovic. Këta emra përfaqësojnë personalitete që ndikuan në formësimin e identitetit artistik të rajonit tonë, prania e punimeve të tyre në koleksionin Orni dëshmon për përkushtimin e Halitit ndaj zbulimit dhe promovimit të atyre rrënjëve.

Ekspozita e Galerisë së Arteve të Prishtinës u prit si një moment historik për kulturën kosovare, pasi forcoi bashkëpunimin midis sektorit publik dhe iniciativave private. Nga njëra anë, kishte entuziazëm qytetar për rihapjen e një ambienti historik artdashës të tillë që në vitet ’70-’80 hapi hapësirën e tij për pionierët e artit pamor të Kosovës dhe nga ana tjetër, koleksionisti Haliti solli kontributin e tij privat si një fond i rëndësishëm vlerash. Në ceremoninë e hapjes, kryetari i Prishtinës Përparim Rama vuri në dukje rëndësinë që ka kjo hapësirë për integrimin e pasurisë kulturore të dikurshme me brezat e rinj. Me këtë rast u përforcua ideja se iniciativa si ekspozita “Retrosintezë” bëjnë pjesë në kujtesën kolektive të qytetit dhe nxisin kurimin e kujtimeve kulturore të së kaluarës.

Kontributi privat i koleksionistëve si Haliti shpërfaqet në një kontekst më të gjerë ndërkombëtar, studiuesit e artit vënë re një valë rritjeje të muzeumeve dhe galerive private në gjithë botën. Për shembull, BMË Art Guide 2016 përmend 256 koleksione private në botë që janë të hapura për publikun, shumë prej të cilave janë themeluara nga filantropë e pasanikë të artit. Institucione të shquara evropiane si Fondacioni “Louis Vuitton” në Paris (The Louis Vuitton Foundation), i krijuar nga kompania LVMH, dhe muzeu “Broad” në Los Anxhelos (nga familja Broad) demonstrojnë rolin në rritje të koleksionistëve privatë në skenën kulturore. Po ashtu, palazi i madh i artit në Venedik që administron koleksionisti francezois-francez François Pinault, si dhe Fondacioni Prada në Milano (nga Miuccia Prada), janë shembuj të institucioneve private që rivalizojnë me entuziazëm me institucionet muzeore publike. Këto lëvizje evropiane nënvizojnë se, në mungesë të fondeve shtetërore adekuate, prania e dhuruesve privatë mund të mbushë boshllëqet e kujdesit institucional për trashëgiminë artistike.

Megjithatë, edhe institucionet publike në Kosovë janë angazhuar në pasurimin e fondit të artit kombëtar. Që nga themelimi i saj në vitin 1979, Galeria Kombëtare e Kosovës u vendos pikërisht për të prezantuar artet pamore dhe për të “ruajtur e mbledhur vepra arti të vlefshme”. Kjo tregon se, përballë sfidave politike dhe shpërndarjes së pasurisë kulturore gjatë dekadave të fundit, synimi zyrtar ka qenë formalisht mbledhja e punimeve që pasqyrojnë identitetin vizual të kombit. Ndonëse institucionet publike si Galeria Kombëtare kanë katalogë monografikë dhe ekspozita e arkiva si “Kosova Contemporary Art” dhe “Kosova Feniks” (botime zyrtare), në praktikë kapacitetet shtetërore shpesh e kanë pasur të pamjaftueshme për të mbuluar gjithë përzgjedhjen e artistëve vendorë. Prandaj, roli i koleksionit privat “Orni” merr përmasa të rëndësishme, ai shton dhe përforcon narrativën kombëtare të artit pamor duke sjellë në dritë krijime që ndoshta nuk do të kishin qenë në fokusin institucional. Në këtë kuptim, partneriteti mes iniciativave private dhe publike arrin një sinergji p.sh. Galeria e Arteve e Prishtinës (në mbështetje të komunës) i ofron hapësirë koleksionit të Halitit dhe kështu kujtesës kolektive, ndërsa koleksionisti kontribuon me material të pasur historik dhe dokumentar.

Koleksioni privat i Fatlum Halitit përfaqëson një rast studimi të rëndësishëm mbi rolin e koleksioneve private në ruajtjen e identitetit kulturor në shoqëritë post-socialiste. Me zgjerimin e angazhimit të tij, Haliti ka ndikuar në zhvillimin e skenës artistike kosovare duke bashkuar vlerat e së kaluarës me dialogun bashkëkohor. Ky koleksion funksionon si depo memorieje dhe si platformë edukative ai sjell në vëmendje veprat e “gurëve themelorë” të artit lokal, si Ibrahim Kodra ose Muslim Mulliqi, duke ndihmuar në ndërgjegjësimin e publikut për trashegiminë e tyre. Sipas kuratorëve dhe koleksionistëve artdashës, siç vërehet edhe në ekspozitën “Retrosintezë”, veprimtari të tilla nxisin emocion kolektiv dhe krijojnë mundësi interesi për artin. Përveç kësaj, modeli i Halitit është në përputhje me një fenomen global, koleksionistë privatë në Evropë dhe gjetkë po ashtu ushtrojnë ndikim të madh kur hapin arkivat e veta për publikun. Kështu, duke u mbështetur në metodologji të kujdesshme dhe vlera akademike, koleksioni Orni dhe iniciativat si “Retrosintezë” kontribuojnë thelbësisht në konservimin dhe zhvillimin e identitetit kulturor kosovar për brezat e ardhshëm.

Koleksionimi i veprave të artit pamor është një praktikë që tejkalon vlerën estetike individuale, ai funksionon si instrumenti kryesor i krijimit, ruajtjes dhe transmetimit të kujtesës kulturore. Në hapësirën e shoqërive që kanë kaluar tranzicione politike dhe kulturore siç është rasti i Kosovës koleksionet private marrin një rol të dyfishtë: ato mbajnë nën kujdes vepra që mund të jenë të neglizhuara nga kapacitetet institucionale dhe njëherësh artikulojnë narrativat alternative të historisë artistike. Në këtë kuptim, koleksioni i Halitit nuk është thjesht një grup objektesh estetike, ai përbën një arkivë që dokumenton linjat kryesore estetike dhe social-kulturore të periudhave vendimtare duke lejuar hulumtimin, rivlerësimin dhe ripërshkrimin e historisë së artit pamor kosovar.

Ekspozitat dhe programet arsimore të nxitura nga koleksionet private i afrojnë artit publikut jashtë rrethit elitist dhe forcojnë kapacitetet kritike të shoqërisë. Rasti i ekspozitës “Retrosintezë”, e cila solli në fokus veprat e pionierëve të artit kosovar, tregon se si aktivizimi i materialit nga koleksionet mund të jetë katalizator i debatit akademik dhe i ndërgjegjësimit kolektiv për vlerën e trashëgimisë vizuale. Kjo përmbledhje e veprave në hapësirë publike krijon mundësi për mësim formal dhe joformal nga katalogët dhe hulumtimet akademike te programet shkollore dhe bisedat publike duke e çuar koleksionin në funksion të shërbimit publik.

Ekonomia kulturore është një dimension tjetër kyç, koleksionet që e nxjerrin veten në publik rrisin atraktivitetin e qyteteve dhe kontribuojnë në turizëm kulturor, botime dhe aktivitete komerciale të lidhura. Përtej përfitimeve të drejtpërdrejta ekonomike, reputacioni ndërkombëtar që sjellin koleksionet e hapura si rastet e koleksionistëve evropianë (p.sh. François Pinault, Bernard Arnault, Miuccia Prada etj.) forcon “soft power”-in kulturor të vendit dhe mund të hapë rrugë për bashkëpunime ndërinstitucionale dhe programe evropiane të shkëmbimit.

Koleksionimi i veprave pamore është i rëndësishëm sepse përmban funksione komplementare, konservon dhe dokumenton trashëgiminë kulturore; e bën artin të disponueshëm për edukimin dhe kriticizmin publik; forcon ekonominë kulturore dhe profilin ndërkombëtar; dhe krijon burime primare për kërkimin akademik. Për Kosovën, dhe për koleksionin e Fatlum Halitit veçanërisht, këto funksione bashkohen për të ofruar një strategji të qëndrueshme të menaxhimit të pasurisë kulturore një strategji që kërkon angazhim profesional, transparencë dhe bashkëpunim institucional për t’u shndërruar nga investim privat në një aset publik me vlerë afatgjatë.