Katastrofa goditi qytetin më 1 shtator 1478. Pas disa ditësh granatimi me artileri të rëndë, mbrojtësit e fundit të krishterë të qytetit malor verior shqiptar të Drivastos iu dorëzuan rrethuesve osmanë. Me urdhër të sulltan Mehmed II, pushtuesit të Bizantit, të burgosurit u ekzekutuan jashtë mureve të metropolit verior shqiptar të Shkodrës, i cili i bëri rezistencë të ashpër osmanëve. Kjo i dha fund historisë së një qyteti shumë të jashtëzakonshëm.

Shqipëria e Veriut tani është e njohur për udhëtarët austriakë dhe Lugina e Valbonës kthehet në një kamp të vërtetë ecjeje për alpinistët e Evropës Qendrore dhe Veriore gjatë verës. Shumë pak do ta dinë se çfarë thesari kulturor po humbasin kur udhëtojnë direkt nga Shkodra drejt destinacioneve të tyre të ecjes.

Pak më pak se dhjetë kilometra jashtë Shkodrës shtrihet fshati Drisht. Siç ndodh shpesh në Shqipëri, orientimi bëhet i vështirë edhe pranë qyteteve të mëdha kur largoheni nga rruga kryesore. Dhe meqenëse qeveria shqiptare bën pak përpjekje për të zhvilluar thesare kulturore në veri të vendit, Drishti ende fle një gjumë rrallë i shqetësuar.

Qendra e arsimit katolik në buzë të maleve

Në mesjetë, këtu u ngrit një qendër e kulturës katolike dhe gjuhës latine. Drivasto, latinisht Drivastum, është dokumentuar si një dioqezë e veçantë që në shekullin e 10-të. Qyteti ndodhet në hyrje të maleve shqiptare. Është i ndarë në një qytet të poshtëm, sot një fshat i vogël, dhe qyteti i epërm, sot një zonë e rrënuar në të cilën nuk të çon asnjë shteg i vërtetë. Vizitorët duhet të ngjiten mbi shkëmbinj dhe maquis në kreshtën e kodrës, nga e cila hapet një pamje e mrekullueshme: në malet veriore shqiptare nga njëra anë, në Shkodër dhe liqenin e Skadarit nga ana tjetër; dhe larg në perëndim mund të ndjeni detin Adriatik, nga i cili galerat veneciane lundronin lart në lumin, i cili quhet Buna në shqip dhe Bojana në serbisht/malazez në mesjetë.

Osmanët kishin shkatërruar një qytet që kishte kisha të shumta katolike, shtëpi patriciane, pallatin e guvernatorit venecian, fortifikime masive dhe gjithashtu një shkollë latine. Drivasto ishte i njohur gjerësisht për këtë të fundit në Mesjetë. Për breza të tërë, priftërinjtë katolikë u trajnuan në të, të cilët gjetën punë si punëtorë emigrantë në Dalmaci, veçanërisht në Dubrovnik, por edhe në qytetet minerare në Ballkanin e brendshëm, ku kujdeseshin për minatorët gjermanë dhe tregtarët e Dubrovnikut. Drivasto doli në Ballkan si një post i kulturës katolike dhe latinishtes, e cila ishte ortodokse dhe sllave jugore në afërsi të qytetit. Kapitulli i katedrales katolike kishte statutet e veta, të cilat janë ruajtur dhe dëshmojnë se njerëzit në buzë të maleve shqiptare merrnin pjesë në kulturën e kishës universale romake. Priftëria katolike e shihte veten në mënyrë eksplicite si një postim i Kishës Katolike kundrejt botës ortodokse të Ballkanit.

Kleri gjithashtu luajti një rol të madh në jetën politike dhe ekonomike të qytetit, aq sa në mënyrë disi të ekzagjeruar, ai u referua si një komunë priftërore. Në fakt, klerikët vepronin si noterë dhe taksambledhës, dhe ata gjithashtu përfaqësonin qytetin e tyre jashtë vendit si diplomatë.

Midis migrimit, shumëgjuhësisë dhe autonomisë urbane

Drivasto vështirë se mori pjesë në tregtinë e madhe të karvaneve midis bregdetit të Adriatikut dhe pjesës së Kosovës. Banorët e saj jetonin nga vreshtaria, e cila konsiderohej produkti më i rëndësishëm, bujqësia dhe blegtoria. Prandaj, migrimi i punës ishte i nevojshëm, dhe këtu qyteti zinte një pozicion unik sepse dërgonte emigrantë me arsim të lartë. Ata u integruan lehtësisht si në qytetet e Dalmacisë ashtu edhe në despotatin serb (principatë), sepse i njihnin mirë të dyja botët politike. Drivasto u organizua si këshill bashkiak, me statutin e vet të qytetit, autoritetet e zgjedhura, patricianët e vet. Me sa duket, romakët përbënin një pjesë të konsiderueshme të popullsisë në një mjedis kulturor në të cilin flitej shqip, serbisht dhe romanishtja ballkanike, përkatësisht nga barinjtë gjysmë nomadë (vllehët) dhe banorët e ulur të qytetit. Në Drivasto, trashëgimia e Perandorisë Romake mbijetoi gjuhësisht.

Politikisht, qyteti përjetoi kohë të trazuara në mesjetën e vonë. Nga fundi i shekullit të 12-të, ajo ishte nën sundimin e dinastisë serbe Nemanjid, fuqia e së cilës jashtë zonës etnike serbe ishte e një natyre më formale. Kur Zartumi serb jetëshkurtër u shpërbë përfundimisht pas vitit 1371, komuna duhej të pohonte veten midis familjeve fisnike rajonale si Balsha/Balshići, despotëve serbë nga dinastitë Lazarevići dhe Brankovići, dhe fuqive të mëdha të kohës, Venecia dhe osmanët.

Midis Venecias dhe Perandorisë Osmane: Rënia e Drivastros

Venecia e kishte marrë qytetin nga një Balshiq në 1396, por principata serbe u përpoq të mbante pushtetin mbi qytetin për më shumë se gjysmë shekulli. Republika e Shën Markut sundoi, gjithashtu që nga viti 1396, afër Shkodrës. Por pa Driviston, kjo pronë nuk vlente asgjë, e dinin senatorët venecianë, sepse qyteti ishte rrezikshëm afër rrugës së madhe të karvaneve përgjatë së cilës transportohej argjendi nga Kosova në bregdet dhe, në drejtim të kundërt, kripa e çmuar transportohej në brendësi pa kripë. Despotët serbë, nga ana tjetër, shpresonin të kishin akses në detin Adriatik përmes Drivistos.

Qytetarët e Drivastros jo vetëm që u distancuan nga ortodoksët në lagjen e tyre, ata gjithashtu donin t’i mbanin shqiptarët jashtë jetës së tyre ekonomike – domethënë mbi të gjitha anëtarët e fiseve shqiptare të veriut, të cilat u shfaqën ngadalë në shekullin e 15-të. Qyteti gjithashtu nuk donte të kishte asnjë lidhje me Georg Kastriota Skënderbeun, i cili organizoi rezistencën shqiptare kundër osmanëve në atë kohë. Klasa e lartë urbane, e cila ishte revoltuar kundër presionit të ri tatimor dhjetë vjet pas marrjes së pushtetit nga Venecia, nuk pa zgjidhje tjetër veçse të pajtohej me Republikën e Shën Markut rreth vitit 1450. Në 1459, osmanët kishin shkatërruar despotatin serb; fisniku më i fuqishëm shqiptar në malësi, Leka Dukagjin, ishte terrori i banorëve të Shqipërisë së veriut; dhe si katolikë, drivastinianët nuk shihnin asnjë mundësi për një kompromis me osmanët.

Prandaj, qyteti refuzoi të dorëzohej kur në verën e vitit 1478 një ushtri e madhe osmane nën Mehmetin II rrethoi Shkodrën dhe shkatërroi sistematikisht të gjitha qytetet e vogla përreth. Mbrojtësit mbrojtës u mbrojtën me guximin e dëshpërimit. Guvernatori i Përgjithshëm i Rumelisë (d.m.th. Ballkanit Osman) humbi gishtin e madh nga një plumb plumbi; por shpejt muret e qytetit të poshtëm u shembën nën zjarrin e artilerisë osmane. Komandanti i qytetit, një anëtar i familjes patriciane të Hungaro, u vra në betejë. Mbrojtësit u tërhoqën në qytetin e sipërm. Por kur osmanët u ngjitën në malet e kundërta dhe hapën zjarr prej andej, drivastinianët humbën guximin dhe hapën portat. Sipas ligjit ushtarak islamik, ata vështirë se mund të shpresonin për mëshirë, pasi kishin refuzuar të dorëzoheshin pa luftë. Drivasto e shpopulluar nuk u ripopullua nga osmanët, qyteti dukej shumë i parëndësishëm për ta. Kujtimi i Drivastos së krishterë u çmua në Venecia nga refugjatët politikë që punonin si gazetarë në Italinë e Rilindjes – ata kishin sjellë latinishten e tyre të lëmuar me vete nga shtëpia. Arsimi e bëri më të lehtë integrimin e tyre në një atdhe të ri. (Oliver Jens Schmitt, 26.2.2026) /Periskopi/